برخی به استناد به آزادی پوشش معتقدند که حجاب فقط نوعی پوشش است، شما چه فکر می‌کنید؟

پاسخ من این است که حجاب یک پدیدۀ تاریخی است و هنگامی که به دامنه و عملکرد اجتماعی‌اش فکر می‌کنیم، یک “تفسیر” دلبخواهی شخصی از آن، جواب نمی‌دهد. حجاب فقط نوعی از پوشش نیست، در واقع هیچ گونه پوششی که در انظار استفاده می‌شود، فقط “پوشش” نیست. شاید تنها انسانهای نئاندرتال به “پوشش” خود تنها به عنوان “تن‌پوش” می‌نگریستند. در جوامع انسانی پوششها نشانه‌های فرهنگی – اجتماعی – سیاسی هم هستند و خواهی نخواهی، جزئی از جایگاه و رفتار اجتماعی انسانها تلقی می‌شوند. هرکسی که خود را با نوع پوشش‌اش از دیگران متمایز می‌کند یا با نوع پوشش‌اش بر اساس گرایشهائی/الگوهائی/دستورهائی/فشارهائی/قوانینی از گروهی منفک می‌شود و به گروهی می‌پیوندد، زاویه‌ای از هویت اجتماعی‌اش را، آزاد یا محصور ، در انظار عمومی معرفی می‌کند. هویت فردی در این فرایند چه می‌شود؟ گاه برجسته می‌شود، اغلب کمرنگ و گم می‌شود، و چه بسا که کاملا محو و نابود شود. “پوشش” مانند هر نیاز دیگر انسانی و اجتماعی زیر نفوذ سیاست، مذهب و بازار قرار داشته و بُعد جنسیتی – طبقاتی‌اش مظاهر آشکاری دارد. حالا پرسشی که در ربط با حجاب مطرح می‌شود این است که فردیت زن تا چه حد در این رفتار اجتماعی براستی آزادانه میدان تصمیم و عمل می‌یابد؟ تا چه حد دیکته شده است؟ تا چه حد تربیتی است؟ تا چه حد زیر نفوذ امواج فرهنگی و تبلیغاتی مردسالارانۀ مسلط بر جامعه است؟ تا چه حد زیر نظارت و فشار قوانین دولتی و ساختارهای اقتصادی و الگوهای جنسیتی قرار دارد؟ آیا این قوانین و الگوها چتر حمایتی و حفاظتی برای حقوق و آزادیها و شکوفائی “فردی” زنان در مشارکت اجتماعی هستند یا برای سلب آن وضع شده‌اند؟ تا چه حد اهرمهای پنهان و غیرمستقیم جامعه برای “سلیقه” و “انتخاب آزاد” ما زنان، در پوشش، تعیین تکلیف می‌کنند؟

شما عملکرد تاریخی و اجتماعی حجاب اسلامی را چگونه می‌بینید؟

در پدیدۀ حجاب دینی و اسلامی اتفاقی که می‌افتد این است که با این نوع کنترل جنسی مردانه، هویت شخصی و فردی زن در بیرون از خانه کمرنگ‌سازی/گم‌سازی/پنهان‌سازی/محوسازی مطلق می‌شود و جدائی جنسیتی به اوج می‌رسد. در سنت حجاب دینی و اسلامی تقریبا سراسر بدن زن “عورت” وی به حساب می‌آید و باید پوشانده شود، در حالیکه “عورت” مرد، خط قرمز‌اش، در اصل محدود است به همان آلت جنسی وی و نواحی نزدیک به آن. “عورت پوشی مردانه” وی را از هیچگونه تحرکی، فعالیت فیزیکی و مشارکت اجتماعی باز نمی‌دارد. اما زن که تقریبا سراسر بدنش بمثابه آلت جنسی “تحریک آمیز” و “مستقبح الذکر” است، باید گونه‌ای “عورت‌پوشی” کند که سرشت طبیعی و انسانی وی منکوب شود، حضور و هویت فردی‌اش در بیرون از خانه به حداقل ممکن برسد و در مشارکت اجتماعی یا اصلا نباشد و یا در بسیاری از زمینه‌ها‌ محدود و گم شود. تاریخ صدر اسلام نشان می‌دهد که حجاب اسلامی، به هر شکل و اندازه‌ای که در آن زمان تعیین گشته بود، انتخاب زن عرب نبود، حتا نباید نماد هویت قومی آن زن در دورۀ “جاهلیت” هم بوده باشد، اگر نه بر محمد آیه‌ای “نازل” نمی‌شد که زنانش خود را بپوشانند یا خانه‌نشین شوند و یا از مردان نامحرم دوری جویند. نه حجاب دینی و نه خانه‌نشینی /پرده‌نشینی یک گزینش زنانه نبود. با تکیه بر آیه‌ای از قرآن و روایاتی که در مورد دلائل خانه نشینی و پوشاندن زنان محمد نقل شده، محمد این نوع پوشش را نخست تنها برای زنان خویش بدعت گذاشت. بر اساس روایاتی زنان وی با مردان دیگر محشور میشدند و وی با تشویق عمر بن خطاب لازم می‌بیند که آنها را محدود کند. آبشخور این بدعت نیز سنتهای طبقاتی-جنسیتی بود که در فرهنگ ادیان پدرسالار پیشین حاکم بود. بعدها آن “امتیاز” به پیروان محمد تسرﱢی یافت و این امر در اکثر جوامعی که بر آنها قوانین دینی و اسلامی حاکم شد، عمومی گردید.

مثل حق تعدد زوجات؟

بله درست مانند حق تعدد زوجات که نخست امتیازی برای “رسول خدا” بود و بعد سنت شد برای مردان مسلمان دیگری که از “پس‌اش” برمی‌آمدند. “چند‌همسری مردانه” پیش از محمد، برای اعراب و اقوام بین‌النهرین و مصر یک سنت نبود. مصرف جنسی از روسپیان و بردگان زن وجود داشت، اما چند‌همسری با زنان آزاد که مسئلۀ حقوق و ارث و… آنها را به میان می‌کشید، رایج نبود. باید گفت که در این زمینه اشراف و حاکمان یونانی و پارسی و ایرانی از پیشتازان و سنت‌گزاران پیش‌کسوت بودند، چنانکه حرمسراسازی شاهان ایرانی نیز الگوئی برای خلفای عرب شد.

آیا حجاب می‌تواند تنها یک سنت بومی باشد؟

من الان از آن پوششی نمی‌گویم که بنا بر ویژگیهائی جغرافیائی و آب و هوائی بوجود آمد و سپس به پوششی سنتی و بومی تبدیل گشت، آن پوشش، “حجاب” مورد نظر من نیست. جنبۀ صرفا طبقاتی و آئینی “پوشش” هم را هم فعلا می‌گذارم کنار، زیرا از این زوایا می توان از “حجاب” مردان هم گفت، گرچه به سختی می‌توان جنبۀ بومی و طبقاتی را از جنبۀ جنسیتی پدیده‌های اجتماعی جدا کرد. اما بهر رو، حجابی که زنان مسلمان و یا خواهران و مادران مقدس مسیحی دارند و یا زنان یهودی و یا حتا زنان زرتشتی ملزم به رعایتش بودند یا “پرهیزگاران” و بنیادگرایانشان باید هنوز هم شکلی از آن را رعایت کنند، ، با صرف پوشش بومی زنان و مردان تفاوت دارد.

مرز این گونه پوششها را با حجاب در کجا می بینید؟

مرز جائی است که از دریچۀ چشم مرد ناموس‌پرست یا متجاوز، حدود و ثغور”عورت زن” تعیین می‌شود. ما می‌دانیم که قوانینی طبقاتی–جنسیتی، برای پوشش سر “زنان خواص”، در دورۀ بابلیان مردوک‌پرست وضع شده بود. اما فکر می‌کنم به لحاظ تاریخی این هنوز فاصله دارد با حجاب دینی و اسلامی به عنوان “ستر عورت زنان از چشم مردان نامحرم” که به مرور برای همۀ زنان عمومی شد. محمد نظر به ادیان پدرسالار پیش از خود داشت و “پرده نشینی” زنان هم در منطقه بی‌پیشینه نبود. در دین یهود، پوشش سر به منظور حفظ موی زن از نگاه نامحرم وجود داشت و دارد. کلاه یا روسری یا کلاه گیس برای “زن مؤمن یهودی”، همین نقش حجاب را دارد. حتا روایتهائی هست که در آنها گفته می‌شود که زنان یهود مجاز بودند تنها یک چشم خود را نپوشانند. پوشاندن مو برای زنان زرتشتی، به هر شکل و اندازه‌ای که مرسوم بوده، اصل مهمی بشمار می‌رفته، زنان خواص ایرانی هم پوشش سر داشتند. یونانیان هم به همچنین. شاهان پارسی و ایرانی برای زنان متعدد خود “پرده نشینی” داشتند.

چطور؟

پلوتارخ (تاریخ‌نویس یونانی) که آریستوکراسی یونان را تافتۀ جدا بافته‌ای از حاکمان و اشراف دولتهای رقیب می‌شمرد، دربارۀ مردان “ملتهای بربر”، از جمله ایرانیان چنین می‌نویسد: ” ملتهای بربر، و در میان آنها بخصوص پارسیان، فوق‌العاده نسبت به زنان خود حسود، سختگیر و مشکوک هستند. نه تنها زنانشان، بلکه برده‌های خریداری‌‌شده‌شان را و همبستران کناری‌شان را سختگیرانه نگاهداری می‌کنند تا هیچکس از خارج آنها را نبیند. آنها [زنان] زندگی‌شان را پشت درهای بسته می‌گذرانند، و وقتی که مسافرت می‌کنند در چادرهای بسته، از هر طرف با پرده پوشیده، سوار بر واگن، حمل می‌شوند.” می‌توان این گزارش را جانبدارانه و مقداری غلوآمیز دانست، اما حتا پیر بریان (هخامنشی‌شناس معاصر فرانسوی) که خود یکی از منتقدان سرسخت تاریخ‌نویسی یونانی است و در آن متون، مو را از ماست بیرون می‌کشد، می‌گوید که ما هیچ دلیل خوبی در دست نداریم که این اطلاعات [مشخص] را در منابع تاریخ‌نویسان کلاسیک کاملا رد کنیم. او اضافه می‌کند که باید به هیرارشی و جایگاه متفاوت زنان در دربار شاهان ایرانی توجه کرد، آنها شرایط و حقوق یکسانی نداشتد. عین همین واژه “پرده” فارسی در منابع یونانی در ارتباط با پوشاندن و محل اقامت زنان پارسی ذکر می‌شود. اشراف و فرادستان هخامنشی، سنت جداسازی یا “حرمسراسازی” یا “پرده نشینی” را برای زنان برگزیده و اصلی خود و بردگان و همبستران کناری خود باب کرده بودند و این تا زمان ساسانیان ادامه یافته بود.

یعنی حجاب در همۀ ادیان بوده است، شما فکر می‌کنید چرا حجاب اسلامی برای ما عمده می‌شود؟

در این فرهنگها و ادیانی که در مجاورت و تماس با هم بوده‌اند، حجاب زنان به یک شکلی وجود داشته است. در مسیحیت امروزی هم هنوز حجاب یا نشانه‌هائی از حجاب مشهود است، زنانی که می‌خواهند تارک دنیا شوند و به عقد خدای خود در کلیسای کاتولیک درآیند، موهای حرام خود را به دور می‌ریزند و حجاب کامل را به عنوان خواهران و مادران مقدس رعایت می‌کنند. این حجاب دینی و اسلامی زنان در هر شکلی و اندازه‌ای که بوده و هست با حق تملک‌جوئی و کنترل مرد/مردانه بر بدن زن ارتباط مستقیم داشت و دارد. و در حال حاضر چون بنیادگرائی اسلامی در کنار بنیادگرائی ادیان دیگر دست بالا را دارد و با نیروی تهاجمی بیشتری در صحنه حاضر است و در مرکز توجه قرار گرفته، حجاب اسلامی زنان هم تبدیل شده به یک موضوع داغ روز. ادیان دیگر هم در مقاطعی دیگر دست بالا را داشته‌اند. نتیجه‌گیری من این است که مرز حجاب با پوششهای آئینی و بومی دیگر، در تعیین “عورت پوشی زنانه” از زاویۀ دید و تهاجمات مردانه است و تبعیض و سرکوب جنسیتی در این پدیده روشن است و از نظر تاریخی محدود به مسلمانان هم نمی‌شود.

حجاب اسلامی هم متفاوت بوده و در همۀ کشورها یک شکل نیست.

دقیقا همینطور است و این همان وجه تاریخی و سیاسی قضیه است. حجاب دینی و اسلامی زنان بنا به پیشرفتگی نظام پدرسالار در جوامع مربوطه که مسلمان می‌شدند، مورد استقبال قرار ‌می‌گرفت، تشدید می‌‌شد، یا کمتر جای بروز ‌می‌یافت و گاه حتا تقریبا نادیده گرفته می‌شد. این نوع “عورت پوشی زنانه” دستخوش تحولات سیاسی و اجتماعی شد، شکلهائی نو گرفت، گاه سختگیرانه‌تر شد یا سهل‌گیرانه‌تر . بستگی داشت و دارد به درجۀ استبداد مذهبی در جامعه، حد امکان جداسازی جنسیتی در جامعۀ مربوطه، به فعالیت اجتماعی زنان، به جایگاه و ارزش کار و منزلت اقتصادی آنان در محیط بیرون از خانه. مثلا زنان روستائی در نقاطی از ایران هرگز حجاب اسلامی نداشته‌اند، زندگی زنان کوچ‌نشین قشقائی یا بختیاری در میان کوه و کمر، هنگام دویدن پی گله یا سوار بودن بر ترک اسب و تاختن، چه جائی داشت یا دارد برای رعایت حجاب دینی و اسلامی؟ این زنان گاه هنگام کار ساقهای پایشان را لخت بیرون می‌انداختند، پستانهایشان را جلو محرم و نامحرم در می‌آوردند و می‌گذاشتند توی دهان کودکانشان. ساز و نقاره‌ و دهل هم برایشان براه بود. اسمش هم بود که اینان مسلمان شیعه اثنی عشری هستند. کدام مسلمانی؟ با کدام تاریخ؟ با کدام بافت اجتماعی؟ اینها تعیین کننده است. بهر رو، نه پوشش سنتی و بومی آن زنان کوچ‌نشین تنها یک “پوشش” است و نه حجاب اسلامی زنان شهری. هر کدام از اینها ساز و کارهای اجتماعی و منزلتی متفاوت زنان را در خود نهفته دارد.

برخی حجاب کودک را یک نوع خشونت وارد به او می‌بینند و معتقدند که در این مورد مانند دیگر قوانینی که در کنوانسیون حقوق کودک آورده شده است، باید در این زمینه هم یک اقدام جهانی صورت گیرد و کودکان تا ۱۸ سال وادار به حفظ حجاب نشوند، شما چه فکر می‌کنید؟

حجاب و جدائی جنسیتی کودکان را یکی از مظاهر مسلم کودک‌آزاری می‌بینم. در مورد کودکان، مسئلۀ تندرستی و رشد طبیعی آنها بسیار جدی‌تر و حیاتی‌تر هم مطرح است. دختر نه ساله یا چه می‌دانم چند ساله را در اوج گرمای تابستان لچک به سر می‌کنند، چادر چاقچورش می‌کنند، این دختربچه می‌خواهد در فضای آزاد با همبازیهای پسر و دختر بازی کند، مثل آنها بالا و پائین بپرد، نمی‌تواند. خیس عرق می‌شود، باید حجابش را درست کند. چرا؟ چون پدر و مادرش امر کرده‌اند. خب این والدین دارند کودک آزاری می‌کنند. دختربچۀ با حجاب نمی‌تواند رقصنده شود، یا در فعالیتهای ورزشی با پوششهائی که راحت و مناسب آن ورزش است، شرکت جوید، همواره محدود و معذب است. پدر و مادرحالا خودشان به کنار، آنها دارند به تندرستی و رشد و شکوفائی این کودک، بخاطر باورهای مذهبی‌شان آسیب می‌رسانند، آیا این انسانی است؟ آیا مجاز است؟ آیا قوانین حفاظت از کودکان نباید در برابر خودسری این والدین که مذهب‌شان سد راه رشد یک انسان خرد بی‌دفاع نابالغ است، بایستند؟ آیا مربیان و آموزگاران و روانشناسان کودک نباید به یاری این دختربچه بیایند؟ با زنان بالغ که به هر دلیلی به “اختیار خویش” حجاب را برمی ‌گزینند، می‌توانیم گفتمانهای انتقادی را در سطح جامعه پیش ببریم، اما در مورد کودکان که هنوز اختیارشان دست خودشان نیست، مسئلۀ مرز حقوق و اختیار والدین در پرورش کودک مطرح می‌شود. در اینجا قوانین و دستگاهها و نهادهای پرورشی برای کودکان باید مداخله‌گر باشند، از حقوق کودکان دفاع کنند و حجاب را برای کودکان جایز نشمارند.

نظرتان دربارۀ قانون منع استفاده از حجاب و برقع در فرانسه و دیگر کشورهای اروپائی چیست؟

مورد به مورد می‌تواند تفاوت کند. زن مسلمانی که در اماکن عمومی از برقع استفاده می‌کند، چهرۀ خویش را به دلیل “عورت پوشی” یا به هر دلیل دیگری، خواه ناخواه، ناشناسا هم می‌کند. در این جا حقوق دیگران در اماکن عمومی مطرح می‌شود و مسؤلیت برابر انسانها در برابر هم. مثلا اگر شمائی که برقع دارید، در یک میدان سبزی‌فروشی با آرنجتان محکم به پهلوی من که مینی ژوپ دارم، بکوبید یا چهارتا فحش رکیک بدهید و در بروید، من چگونه مشخصات ظاهری شما را به پلیس بدهم تا به شکایتم رسیدگی شود؟ خانم آموزگار با حجابی که در یک دبستان مختلط دولتی تدریس می‌کند، چگونه می‌خواهد با بچه‌های کلاس‌اش به استخر شنا برود؟ در مدارس اروپائی یکی از برنامه‌های جمعی برای دانش آموزان، رفتن با آموزگار به استخر شنا است. خب، تکلیف درس و ورزش و تفریح دانش آموزان با برقع و حجاب خانم آموزگار دینی و مسلمان چه می‌شود؟ یکسری حقوق انسانی و امکانات برابر برای زن و مرد در کشورهای غربی، بر اثر تلاشها و مبارزات انسانهای آگاه و متعهد، نهادینه و فراهم شده که متأسفانه هر زمان هم ممکن است این دستاوردها از سوی دولتها مورد تهدید و نقض قرار بگیرد. آنجا که استفاده از حجاب و برقع با این حقوق برابر انسانی و امکانات برابر عمومی اصطکاک پیدا می‌کند، باید منع شود، در غیر اینصورت هر انسانی حق دارد در گزینش پوشش خویش به هر شکلی که هست، آزاد باشد.

یعنی شما می‌گوئید که زنان محجبۀ و برقع پوش خانه‌نشین شوند؟

من مخالف سرسخت خانه نشینی زنان هستم، اگر این زنان محجبه و برقع‌پوش زیر فشارهای خانوادگی و شرعی و عرفی مجبور به رعایت این پوشش هستند، جامعه باید با تکیه بر قوانین ضد تبعیض جنسیتی، از طریق نهادهای یاری‌رسانی به درد این زنان برسد و از حقوق آنان پشتیبانی کند. اگر هم زنان بالغ خود به دلیل باورهای سیاسی و مذهبی و شرعی این گونه پوششها را بر‌می‌گزینند، در تعیین سرنوشت خویش مختارند و مسئولیت دارند و باید با عواقب آن به چالش بنشینند. آنها باید آزاد باشند که گفتگو و چالش فرهنگی خود را، بی‌آنکه محدود کنندۀ آزادی و حقوق انسانی دیگری باشد، در سطح جامعه پیش ببرند.

سیامک پور زند خود را کشت و لقای یک زندگی پر از ترس و تردید و تهدید و تعقیب را به عطای آن بخشید. من هرگز چنین مرگ دردناکی را برای او تصور نمی‌کردم.

سیامک مردی بود خوش قد و بالا، خوش سر و زبان و تر و تمیز که تربیتی خاص خود داشت.  او یکی از روزنامه‌نگاران برجسته ایرانی بود که با تهیه خبرهای سینمایی و مصاحبه‌هایی که با هنرپیشگان هالیوود ترتیب می‌داد جایگاه ویژه‌ای در میان خوانندگان مجلات داشت.

***

سیامک پور زند را پس از سال‌ها در استکهلم دیدم. وقتی به من زنگ زد که همدیگر را ببینیم درنگ نکردم و به دیدارش شتافتم. به بهانه‌ی سخنرانی به سوئد آمده بود و دختر نوجوانش آزاده هم با او بود. آنطور که سیامک برای من گفت قصد داشت که آزاده را برای ادامه‌ی تحصیل در سوئد بگذارد و خود نیز مدتی با او بماند تا دختر جوان به کشور جدید عادت کند… و  اما نشد.

سیامک و آزاده با دلواپسی و اندوه بسیار به ایران بازگشتند، در آرزوی دیدار مهرانگیز که در زندان با سرطان پستان دست و پنجه نرم می‌کرد.

***

سیامک از «رفقا» نبود. ما در دو دنیای متفاوت بودیم اما دوست بودیم. در وانفسای سیاست، نقش دوستان زیادی در زندگی‌ام کمرنگ شد. بسیارانی آمدند و رفتند و من با وجود ابراز محبت از جانب آنان، از دیدارشان سرباز زدم. اما در ارتباط با سیامک اینگونه نشد و چه خوب که او را بارها در روزهای اقامتش در استکهلم دیدم.

همه‌ی این سال‌ها رابطه‌ی من با دوستانی نبود که با آنها خاطرات مشترک جوانی داشتم. با «رفقا» بود. برای من نظر آدم‌ها اهمیت داشت و ‌آنچه از آن حرف می‌زدند، و نه اعمال و کردارشان. اگر سیامک پور زند را در میهن دومم نمی‌دیدم امروز تنها با افسوس از مرگ او می‌گذشتم و خطی هم درباره‌ی او نمی‌نوشتم. گذشته، دری بسته بود و من نمی‌خواستم که بیادش بیاورم.

***

اولین بار که همدیگر را دیدیم از هر دری سخن راندیم. از هنر و سینما، روزنامه‌نگاران و دوستان قدیمی گرفته تا قوانین پناهندگی سوئد.

می‌دانستم که سیامک نیز گوشه‌ی چشمی به قال و مقال «دوم خرداد» دارد و امیدهایی را در سر می‌پروراند و نمی‌خواستم که با بحث سیاسی، او را بیازارم. اما مگر می‌شد به او که با لبخندی بر لب روبروی من نشسته بود و با مهربانی و اعتماد به من می‌نگریست حرف‌هایم را نگویم؟

روی صندلی جا به جا شدم و گفتم: سیامک بگذار هرچه دلم می‌خواهد بگویم.

خندید: باشد گوشهایم مال شما

و من گفتم: حواست هم، فقط گوشهایت نه

خندید: تا آنجا که یادم می‌آید آن روزها برای حرف زدن از کسی اجازه‌ نمی‌گرفتی… شاید توی استکهلم این چیزها را به شما یاد داده‌اند. حالا بگو ببینم چه می‌گویی. و باز گفت: سیاسی‌ست؟ و پس از کمی مکث گفت: حتماً‌ سیاسی‌ست. در باره‌ی اتفاقات اخیر است؟

و من گفتم: بله، درست حدس زدی.

بالاخره دیدی پاسخ عشق زنان، سنگ و سنگسار بود و پاسخ کمترین پرسش، گلوله؟

دیدی چه جنایتی کردند این بُرندگان دست و پا و زبان؟ و چه بر سر مردمی آوردند که به شوق آزادی انقلاب کرده بودند؟

دیدی اهالی علم و معرفت چگونه این رژیم را شست‌و‌شو دادند و ‌آرایشش کردند؟ دیدی که با تمام تلاش و کوشش موج سواران، فقه پویا نشد و شکوفا نشد و نرها پستان شیردهی نداشتند و نمی‌شد و نمی‌شود که نرها را دوشید؟

دلم پر بود از روشنفکرانی که دستم به آنها نمی‌رسید. می‌آمدند و می‌رفتند و دسته دسته سخنران این انجمن و ‌آن دسته و این بنیاد و آن سازمان بودند. انگار نه انگار که در آن کشور مردمی زندگی می‌کنند که نه در زیر خط فقر که -در زیر خط مرگ- روزگار می‌گذرانند.

گفتم:‌ سیامک این سیرو سیاحت به سود کدام مردم بود؟

گفت:‌ خوب  ادامه…

گفتم: و روشنفکران «وسط معرکه» هرچه کردند، چه آگاهانه و چه از سر دلخوشی و ساده‌نگری، به بهانه‌ی نرم کردن این جانیان، همه و همه به جیب همان جنایتکاران رفت.

گفتم: این دوستان گذشته و مشاهیر امروز می‌آمدند و می‌رفتند و به همه چیز و همه کس آویزان می‌شدند، برای نان که نه …. «نانی» نبودند، زبانی بودند و کرسی می‌خواستند و افتخار و هورا… و اما «جانی» هم نبودند.

با تعجب پرسید: جانی؟ کدامش؟

گفتم:‌ پدرم اهل شعر و مثل و متل بود و این سه بیت را هم پندی کرده بود در گوش‌هایمان که :

دلا!  یاران سه قسمند ار بدانی

زبانی‌اند و نانی‌اند و جانی

به نانی، نان بده، از در به رانش

مدارا کن به یاران زبانی

ولیکن یار جانی را نگهدار

به جانش جان بده تا می‌‌توانی

حتا اخم هم نکرد… همان ادب همیشگی‌اش را داشت و همان آدمی بود که انگار تازه از هالیوود آمده. وقتی سیر حرف‌هایم را زدم گفت: حالا تو گوش کن…

نمی‌دانی چه خبرست و چه می‌گذرد.  آدم‌ها در آنجا رشد کرده‌اند و زندگی‌‌هایشان در آن‌جاست. حتا از همسایه‌هایشان دل نمی‌کنند چه رسد از شهر و دیارشان. هرکس به نوعی و به نحوی سرگرم زندگی‌ست. یکی با قدم، یکی با قلم و البته «قلمی»‌ها نیش‌شان را می‌زنند و حتماً نباید این‌ها را با رژیم یکی دانست.

با صدای بلند خندیدم، ها ها ها ، من در سخنان این حضرات نیشی ندیدم. پریدن به این و آن در مقدمه‌ی مطالب و رج زدن مشکلات مردم و در پایان دست طلب به سوی قدرتمندان دراز کردن و از کنار همان‌ها نامی جستن که نیش نیست، نوش است. مدح شبیه به ذم است. به نام مردم به کام قلمزنان. نوش جانشان!

خندید و به شوخی گفت: جان من… چشم‌هایت خوب می‌بیند؟

گفتم:‌ جان تو … هم چشم‌هایم خوب می‌بیند و هم گوش‌هایم خوب می‌شنود.

گفت: حالا نوبت من است… خیلی کارها انجام می‌‌شود.

این‌ها از پس این‌همه زبان و جوان بر نمی‌آیند.

گفتم: جوان را می‌‌دانم و زبان را هم می‌فهمم. اشاره‌ی من به روشنفکرانی‌ست که در ساحل عافیت نشسته‌اند و داعیه‌ی رهبری دارند و هرچه جهان پیش می‌رود هنوز در پس پشت مردم راه می‌روند. این‌ها قرار بود «پیش‌آهنگ» باشند. این‌همه سال دیدن و تردید و دو‌دلی و کج و راست شدن نشان داد که این «پیش‌‌آهنگان»، پس پشت هیچ آهنگی نیستند.

تلخ نشد، غضب نکرد، خشمی نشان نداد. جوابش این بود: این همه سال کوشیده‌ای که به این نظر برسی که من هم بیشتر آن را قبول دارم؟ بگذار من هم حرفم را بزنم…

گفتم:  این همه سال شما حرف زده‌اید.

گفت: کجا من حرف زده‌ام؟

گفتم: دوستانتان

دستش را به طرفم دراز کرد و گفت: ترا دوست دارم مثل فامیلم می‌مانی، تحمل‌ات می‌کنم. همین که هنوز رک و راست همه چیز را می‌گویی، خودش خیلی خوب است.

***

مدتی از سفرشان نگذشته بود که خبر بیماری مهرانگیز را شنید. چند روزی صدایش را از دست داد. حنجره‌اش که باز شد فقط می‌گفت مهری… می‌گفت باید بروم.

تلاش کردم که نرود و بماند. گفتم که جان خودش به خطر می‌افتد. طوری نگاه می‌کرد که انگار من از کُره‌ی دیگری آمده‌ام. نروم؟ و با چشم‌های لبریز از اشک به من نگاه می‌کرد و سرش را به علامت تأسف تکان می‌داد.

گفتم: اگر کمی آرام بگیری و نروی برای همه خوبست. برای آزاده خوبست و حتماً مهری هم نمی‌خواهد که تو بروی.

سر تکان می‌داد: زیر لب چیز‌هایی می‌گفت که من نمی‌شنیدم. لابد با خودش می‌گفت تو چه می‌فهمی؟

و آزاده نیز پیش از او و بیش از او برای دیدن مادرش شتاب داشت و بیقراری می‌کرد.

رفت، دستگیر شد، شکنجه شد، به مصاحبه علیه خود وادارش کردند و مجبور شد دست‌ نوشته‌های بازجویان را  از رو بخواند.

سیامک که عاشق زندگی بود، به ناچار این نوع زیستن را تاب نیاورد و در نهایت در اعتراض به آنچه که با او کردند از پنجره‌‌‌ای گشوده بر روی زندگی، به مرگ نازیبا سلام گفت.

و اما من، با مرگ او به عشق اندیشیدم. به عشقی که او به کسانش داشت. به همسرش و به بچه‌هایش و به دوستانی که آن‌ها را سال‌ها ندیده بود. همان عشقی که او را به مسلخ بازگرداند.

آخرین دیدار من با سیامک روز جمعه سوم نوامبر ۲۰۰۰ بود وقتی که با نگرانی و اضطراب به میهن باز می‌گشت. او به دیداری دیگر امید داشت. این را از نامه‌ای که به من نوشت و در آخرین لحظه در پاکت کوچک سفیدی به من داد دانستم.

مینا اسدی – استکهلم- بیست و دو ماه مه سال دو هزار و یازده

mina.assadi@yahoo.com

فهیمه خضر حیدری

سازمان «عدالت برای ایران» از مردم ایران خواسته است برای ثبت موارد نقض حقوق بشر و شناسایی ناقضان حقوق بشر در ایران با این سازمان همکاری کنند.

این سازمان پس از اعتراض‌های خیابانی بیست و پنجم بهمن و اول اسفندماه گذشته و کشته شدن تعدادی از دانشجویان در این اعتراضات با انتشار بیانیه‌ای شاهدان عینی را به همکاری فراخوانده است و می‌گوید موارد نقض حقوق بشر را به نهادهای بین‌المللی ناظر ارجاع خواهد داد.

رادیوفردا در گفت‌و‌گو با شادی صدر، مسئول این سازمان، از او دربارهٔ چند و چون این اقدام پرسیده است:

شادی صدر: سازمان «عدالت برای ایران» یک سازمان حقوق بشری است که یکی از اصلی‌ترین ماموریت‌های خود را شناسایی موارد و اطلاعات مربوط به ناقضان حقوق بشر در ایران تعیین کرده است.

همچنین این سازمان شناسایی کسانی را که در خیابان‌ها مردم را مورد ضرب و شتم قرار می‌دهند، زخمی می‌کنند یا به قتل می‌رسانند و شناسایی آمران نقض حقوق بشر را یکی از ماموریت‌های اصلی خودش قرار داده است.

سازمان عدالت برای ایران امروز در این مورد اطلاعیه‌ای صادر کرد و از همه کسانی که در تظاهرات ۲۵ بهمن‌ماه و یکم اسفندماه شرکت کرده بودند درخواست کرد که اطلاعات خودشان را در مورد نیروهای سرکوب، به طور مستند به این سازمان ارسال کنند.

[هدف این است که] بتوانیم به عنوان کسانی که روی پرونده این افراد کار می‌کنیم، اطلاعات دقیقی داشته باشیم و بتوانیم در مراجع بین‌المللی از این ناقضان حقوق بشر شکایت کنیم، تا هم جنایت آن‌ها بدون عقوبت نماند و هم مردمی که در خیابان‌ها برای دموکراسی و آزادی مبارزه می‌کنند، بتوانند امیدوار باشند که صدای‌شان شنیده می‌شود.

برای ما بسیار مهم است که اطلاعاتی از صحنه درگیری بین نیروهای سرکوب و مردم داشته باشیم. به‌خصوص اگر این اطلاعات، اطلاعاتی دقیق در مورد ناقضان حقوق بشر باشند.

• خانم صدر منظورتان از «اطلاعات دقیق» چگونه اطلاعاتی است؟ ویژگی‌های فردی و ظاهری این اشخاص مورد نظر شماست؟

بله.‌‌ همان طور که گفتم ویژگی‌های شخصی و ظاهری و به‌خصوص چیزی که بسیار مهم است این است که بدانیم این ضاربان به کدام نیرو وابسته بوده‌اند؟ از کجا و چه کسی دستور می‌گرفته‌اند؟ لباس‌شان و یونیفورم‌شان چه بوده است؟ و امثال این اطلاعات برای ما مهم‌اند.

الان با وجود حجم انبوه اطلاعاتی که در مورد صانع ژاله و محمد مختاری وجود دارد، هنوز هم ما نمی‌دانیم که این افراد را کدام نیرو به قتل رسانده‌اند؟ هنوز مشخص نیست که این جوانان را نیروی بسیج یا نیروی انتظامی یا اطلاعات به قتل رسانده است یا خیر. این امر برای پیگیری‌های ما به‌خصوص در مورد پیگیری پرونده فرماندهان این نهاد‌ها می‌تواند تاثیرگذار باشد.

• خانم صدر، نهایتا شما و سازمان عدالت در ایران از اطلاعات واصله چگونه استفاده می‌کنید؟

ما در حال تهیه پرونده‌های حقوقی برای ناقضان حقوق بشر هستیم و همه اطلاعات موجود می‌تواند در تکمیل این پرونده‌ها کمک‌مان کند تا بتوانیم با مستندات و مدارک بیشتری این پرونده‌ها را در مراجع سیاسی و قضایی بین‌المللی مطرح کنیم.

• چه پیشنهادی دارید برای حفظ امنیت کسانی که قرار است با شما تماس بگیرند و اطلاعات لازم را به شما منتقل کنند؟

همان طور که در اطلاعیه تاکید کرده‌ایم، از شاهدان عینی درخواست می‌کنیم که از طریق ای‌میل‌های نا‌شناس و یک‌بار مصرف با سازمان عدالت در ایران تماس بگیرند و اطلاعات‌شان را منتقل کنند. یا این که اطلاعات‌شان را به اقوام، دوستان و خویشان‌شان در خارج از ایران برسانند تا آن‌ها به ما منتقل نمایند.

• آیا پیش از ۲۵ بهمن‌ماه نیز شما در این زمینه فعالیتی کرده‌اید؟ و آیا تاکنون اطلاعات و مشاهداتی از شهروندان در این زمینه به دست‌تان رسیده است؟

ما در حال آماده کردن پروژه‌های ناقضان حقوق بشر هستیم و به زودی ظرف دو ماه آینده، پرونده حقوقی ده تن از ناقضان حقوق بشر را به عنوان اولین اقدام‌مان منتشر خواهیم کرد. اگر چه ما می‌دانیم که لیست ناقضان حقوق بشر به ده نفر ختم نمی‌شود و تکمیل این فهرست همچنان هم ادامه دارد.

روایتی از پروین،‌ که در سال ۱۳۴۹ دانش آموز و ساکن سیاهکل بوده است. او هم اکنون مقیم هلند است:‌

نخستین نشست زنان همجنس‌گرای ایرانی در آلمان

نوزدهم تا بیست و یکم نوامبر سال ۲۰۱۰ اولین نشست سراسری زنان همجنس‌گرای ایرانی در حوالی شهر فرانکفورت با حضور ۱۷ زن همجنس‌گرای ایرانی از کشورهای آلمان، هلند، سوئد، فرانسه، ترکیه، انگلستان و ایران برگزار شد.

خانم شادی امین، یکی از حاضران در این نشست سراسری، به رادیوفردا می‌گوید:

طی ماه‌های گذشته و شاید حتی بتوانیم بگوییم یکی دو سال گذشته در فضای اینترنتی بحث همجنس‌گرایی خیلی مطرح است، هم از طرف فعالان این حوزه و هم از طرف مخالفان، حملاتی که به مقوله همجنس‌گرایی و افراد همجنس‌گرا در اینترنت صورت می‌گرفت، خیلی شدت پیدا کرد و هر کدام از ما به تنهایی سعی می‌کردیم جواب بدهیم و فکر کردیم متاسفانه تشکل‌های موجود نه در رابطه با زنان لزبین [همجنس‌گرای زن] ایرانی حساس هستند، (اگر ارزیابی کنیم تا حدی که لازم بود مورد پذیرش ما نبود)… به این دلیل تصمیم گرفتیم خودمان دست به کار شویم و تلاش کنیم هم برای مقابله با هوموفوبیا یا همجنس‌گرا-‌ستیزی موجود کار مشترک کنیم و هم این که شبکه‌های دوستی و همکاری بین خودمان را گسترش دهیم تا از این فعالیت‌های پراکنده یک مقدار به فعالیت متمرکز روی بیاوریم.

• با توجه به آن صحبتی که پیش از این آقای احمدی‌نژاد در دانشگاه کلمبیا داشتند که گفته بودند اصلاً ما در ایران همجنس‌گرا نداریم، آیا اصلاً تعداد همجنس‌گرایان زن آن قدر هست که بخواهند در نشستی حضور یابند یا هماهنگی و گروه‌بندی بین‌شان صورت بگیرد؟

اساساً آقای احمدی‌نژاد گفته بود ما «همجنس‌باز» نداریم. یعنی واژه «همجنس‌گرا» را ایشان استفاده نکرده بود. با درک ایشان که اساساً سعی می‌کند این مقوله را و افراد همجنس‌گرا را از جامعه حذف کند، صحبت ایشان درست به نظر می‌آید. چون وقتی بگویند چیزی را داریم باید برایش هم برنامه داشته باشند و در رابطه با آن برای آزادی و حق حیات آن‌ها تلاش کنند. انکار این مقوله در حقیقت آن چیزی است که جمهوری اسلامی در این سی سال پیش برده که بسیاری از همجنس‌گرایان را تحت عنوان ترانس‌سکسوئل [دوجنسی] و بیمار جنسی یا کسانی که فاقد هویت جنسی هستند، به زیر تیغ جراحی می‌سپارند و حتی از کمک‌های دولتی هم این‌ها را بهره‌مند می‌کنند.

• آیا هیچ آمار مشخصی از تعداد افرادی که به طور مشخص خودشان را لزبین می‌دانند و حاضر به حضور در این گونه جمع‌ها هستند، وجود دارد؟

بله. ما الان یک شبکه‌ای داریم که حدود ۸۰ نفر هستیم. با هم در ارتباط هستیم.

• در شرایطی که زنان ایرانی امروز در ایران، اگر نیمی از جمعیت ایران را زنان بدانیم، حدود ۳۵ میلیون نفر، دغذغه‌های ۵۰ یا ۱۰ یا حتی ۵۰۰ زن ایرانی چه قدر می‌تواند مهم باشد و چه قدر می‌تواند تاثیر بگذارد در مجموعه خواسته‌های زنان ایرانی؟

من فکر می‌کنم اساساً اولویت دادن به پدیده‌ها و به این خواست‌ها و مطالبات موجود همیشه باعث می‌شود که یک سری چیز‌ها یا خواسته‌هایی را که برای دیگران اولویت است از دستور کار خارج کنیم. خارج کردن مطالبات از دستور کار به نظر من آماده کردن فضا برای سرکوب بعدی است. شما اگر سال ۵۷ را در نظر بگیرید، سر مقوله حجاب دقیقاً با همین استدلال بسیاری آمدند و گفتند «این همه مسئله در جامعه هست و شما مسئله حجاب را چسبیدید، مگر حجاب مسئله چند درصد زنان ایرانی است؟» و دقیقاً بسیاری از سرکوب‌هایی که بر زنان ایران اعمال شده و امروز هم می‌شود، از کانال همین حجاب می‌گذرد.

به نظر من در رابطه با مسئله همجنس‌گرایی بحث بر سر این نیست که ما یک همجنس‌گرا در ایران داریم، ۵۰۰ تا داریم در مجموعه این ۳۵ میلیون… وقتی در رابطه با نویسندگان و آزادی بیان می‌گوییم اگر یک نویسنده هم در زندان باشد و اگر یک قلم هم شکسته شود در آن کشور آزادی بیان نیست، وقتی یک لزبین یا یک همجنس‌گرا هم سرکوب شود، در آن کشور صحبت از آزادی جنسی و صحبت از مطالبات جنسیتی حرف بی‌موردی است. به این معنی جنبش زنان موظف است به این مقوله نگاه کند. البته من این را به عهده دیگر جنبش‌های اجتماعی هم می‌گذارم. چون به هر شکل بخشی از جامعه هستند که به دلیل این گرایش جنسی‌شان سرکوب می‌شوند. به دلیل این گرایش‌شان تحت انواع و اقسام تهدیدهای مشخص قانونی هستند تا حد اعدام و به این معنی به نظر من آزادی فردی و دفاع از حقوق بشر ایجاب می‌کند که علیه این قوانین اقدام شود و برای آزادی این افراد. همان طور که به نظر من همجنس‌گرایی ارزش نیست، دگرجنس‌گرایی هم نباید ارزش باشد و باعث تبعیض یک بخش بر بخش دیگر شود.

• خانم امین، ماحصل نشست دوروزه شما در جمع ۱۷ تن از لزبین‌های ایرانی چه بود و آیا برنامه‌ریزی برای آینده این نشست‌ها هم داشتید؟

بله. ما تشدید ارتباطات بین خود، فرهنگ‌سازی بر حول این مقوله هست. توضیح واژه‌ها، ایجاد ادبیات نوین بر سر این مسئله از طریق وب‌سایتی که ایجاد خواهیم کرد که نامش «شش‌رنگ دات ارگ» هست که راه‌اندازی خواهد شد. جلسات بیرونی را سازمان‌دهی خواهیم کرد. در کشورهای مختلف که بتوانیم با ایرانیان یا فعالان جنبش‌های اجتماعی به گفت و شنود بنشینیم و بتوانیم تاثیر بگذاریم روی محیط اجتماعی پیرامون‌مان و امیدوارم که زنان و مردان بیشتری از این حرکات استقبال کنند و با ما همکاری کنند یا لااقل پشتیبانی کنند از فعالیت‌های ما.

به لطف نازنین دوستم، قدسی حجازی، سعادت آن را یافتم که با لوتز سیکورسکی آشنا شوم. در همان نخستین دیدار شگفتی‌ام را برانگیخت. با انسانی روبرو بودم که شخصیت‌های نیک قصه‌های مادر بزرگم را به یادم می‌آورد. از آن‌ها که نقل خوبی‌شان بناست گواهی باشد بر توانایی انسان به پیروز گردانیدن خیر بر شرّ، در وجود خویش و در جهان. در عشق‌ورزی لوتز با قدسی و محبت خالص‌اش به دوستان، در تلاش بی‌وقفه‌اش برای زیباتر کردن و انسانی‌تر کردن زندگی، در سخت کوشی‌اش برای کار، و دل دادنش به فراغت‌های شاد، کمالی بود که توی چشم نمی‌زد و خود را به رُخ نمی‌کشید.

آیا هرگز با کسی ملاقات کرده‌اید که مسئولیت‌های سنگینی بر دوش داشته باشد و سخت کار کند، و در همان حال وقتی به خانه‌اش وارد می‌شوید، انگار هیچ کار دیگری ندارد جز آماده کردن فنجانی قهوه برای شما؟

هیچگاه لوتز را حواس‌پرت ندیدم. با همۀ حواسش حاضر بود. با چشمان آبی مهربانش حرف‌های ناگفته را در خطوط چهره‌ات می‌خواند و با جمله‌هایی کوتاه به تو می‌فهماند که حس و حالت را می‌فهمد. خنده‌های از ته دلش که برق شوخی را در چشم‌هایش می‌جهاند، به اعتدال و وقار خردمندانه‌اش نوعی بی‌تکلفی می‌بخشید.

حالتی از استواری سرو در او بود و سختی کوه و روانی شادِ رودی که آوازخوانان، از درّه‌ای سرسبز می‌گذرد. بار آخری که دیدمش، قامت بلندش از دردِ پا اندکی خم بود، امّا برق چشم‌هایش وقتی که می‌خندید، همانطور شاد بود. تنها شکوه‌اش از آن بود که درد پا نمی‌گذارد در روزی چنان آفتابی، با هم در شهر گردش کنیم. چند باری که مرا به گردش در شهر برده بود، در سراسر راه، سلام‌ها و کلام‌های محبت‌آمیز رهگذران بدرقه‌مان کرده بود. می‌دیدم که مردم شهرش او را دوست می‌دارند و او به جان، برای آن‌ها کار می‌کند. وقتی از کتابخانه‌های شیشه‌ای در خیابان‌ها می‌گفت که درشان به روی همه باز بود تا کتاب بگذارند و بردارند، با شادی تعریف می‌کرد که نشده هیچ کتابی به کتابخانه بازگردانده نشود، یا شیشه‌ای شکسته شود؛ و مردم چه احترامی برای این کتابخانه‌های کوچک که خود اداره می‌کنند، قائل‌اند.

به بهتر شدن دنیا ایمان داشت و می‌دانست که این، کار آدمیان است، کاری مورچه‌وار که عشق می‌خواهد و سرسختی و اعتقاد به وجود نیروهای خیر در آدمی؛ اگرچه، شرّ را به خوبی می‌شناخت. فرزند نسلی بود که فاشیسم را در دل خود پرورانده بود. رو در روی این فاجعه، تا طرد پدر و پدرانش پیش رفته بود. آنگاه که در این باره سخن می‌گفت، ابرهای اندوهی تیره، و خشمی آشکار، آرامش چشمانش را می‌آشفت. نبخشیده بود. و نمی‌بخشید. امّا در جستجوی چرایی همدستی با شرّ همچنان می‌پرسید و می‌اندیشید. شاید از همین رو، با چنان شوری جان در گرو آفرینش نیکی و زیبایی و عشق نهاده بود. چگونه می‌شود از قدسی انتظار داشت که در از دست رفتن عاشق و معشوقی چنین، در اندوهی سترگ غوطه‌ور نشود؟ چگونه می‌شود در فقدان دوستی چنین گرامی و انسانی چنین گرانمایه به سوگ ننشست؟

قدسی نازنینم را در آغوش می‌گیرم و به او می‌گویم :

می‌دانم که ساعت‌ها اشک ریخته‌ای؛ که نیمه‌های شب غصه‌ای چنین دلت را سخت فشرده و روزها و روزها با اضطرابی جانکاه دست و پنجه نرم کرده‌ای. می‌دانم که پس از این زمستان سخت، بهاری سردتر انتظارت را می‌کشد و تابستانی از پی خواهد آمد که گرمایش در سرمای اندهی که جانت را در خود گرفته، رخنه نتواند کرد. امّا خوشا به سعادتت که یار و همراهی چنین داشته‌ای، که معشوق و عاشق چنان انسانی بوده‌ای. یقین که نیروی سرشار زندگی که در او بود، به تو یاری خواهد داد تا از زمهریر ظلماتِ سوگی چنین جانکاه گذر کنی و به درّۀ سرسبزی پا نهی که از هر قلۀ هفت‌کوه که در پناهش دارد، آفتابی درخشان می‌تابد. آنجا رودی زلال که آوازخوانان می‌گذرد، تو را صدا خواهند کرد.

١٣ ژانویه ٢٠١١- فرانکفورت

«سایه اسکای»، خواننده‌ی رپ و لزبین ایرانی است که چندماه پیش از ایران فرار کرد و به ترکیه رفت. شنیدن بخشی از زندگی سایه‌ خالی از لطف نیست. او در دوران نوجوانی‌ به گرایش جنسی‌اش پی می‌برد.

سایه اسکای: به آنهایی که خیلی صمیمی بودم و می‌دانستم که آدم‌های مورد اعتمادی هستند، گفتم. دوست داشتم این مسئله یک‌جوری جا بیافتد؛ حتی برای دوستان نزدیکم که خیلی خوش‌شان نمی‌آید یا خیلی با این موضع کنار نمی‌آیند. از همان نوجوانی شروع کردم به کسانی که دور و بر من هستند بگویم که اگر خیلی خوش‌شان نمی‌آید و خیلی با این مسئله اوکی نیستند، می‌توانند دیگر دوست من نباشند، ولی من دوست دارم که آنها دوست من باشند. تلاش خودم را می‌کردم که نظرشان را عوض کنم. خب! این مسئله برایم مهم بود.

اما خانواده‌ی سایه از این قاعده مستثنی بودند و هیچ اطلاعی از گرایش جنسی فرزندشان نداشتند.

- خانواده‌ی من اطلاعی نداشتند و فکر می‌کنم بزرگ‌ترین سورپرایز تاریخ برای‌شان بودم. این طور فکر می‌کنم.

مصاحبه‌ی سایه با شبکه‌ی تلویزیونی صدای آمریکاVOA به سرعت همه‌جا پخش شد و مورد توجه قرار گرفت. خود سایه احتمال می‌دهد که پس از این مصاحبه حتماً خانواده‌اش موضوع گرایش جنسی او را فهمیده‌اند، اما با این حال مطمئن نیست.

- من هیچ تماسی با آنها ندارم. اصلاً هیچ ارتباطی با آنها ندارم و نمی‌دانم که قضیه آن‌جا چه جوری پیش می‌رود. ولی می‌دانم که خیلی برای‌شان سورپرایز بزرگی بوده است.

چرا باید این خبر برای خانواده‌ی سایه تا این اندازه شوک‌آور باشد؟ سایه اسکای مانند بسیاری از دختران و پسران هم‌جنس‌گرای ایرانی مجبور بوده است زندگی دوگانه‌ای داشته باشد.

- من دو چهره‌ی متفاوت داشتم: داخل خانواده و بیرون از خانواده. در کل خانواده‌ام از فعالیت‌هایی که در جنبش سبز یا مثلاً برای خوانندگی یا هرچیز دیگری می‌کردم، اطلاعی نداشتند.

سایه در اواخر حضورِ خود در ایران از خانواده‌اش جدا می‌شود. از او پرسیدم: چگونه با دو سایه‌ی متفاوت در زندگی‌اش کنار می‌آمده و چقدر توانسته از پس هریک از این دو چهره‌ برآید؟

- خیلی سخت است. به‌خاطر این‌که انگار دو نفر هستی. دونفری که یکی از تو متنفر است و دیگری مثلاً عاشق تو است. یک چنین چیزی و تو بین این دو نفر قرار داری. خب خیلی سخت بود هندل کردن این قضیه. اینکه چطور بخواهی برخورد کنی. چطوری حواست باشد جایی گاف ندهی. مراقب باشی کسی متوجه نشود و کسی از خانواده از این بابت در خطر نیفتد. چون آنها اصلاً اطلاعی نداشتند که چه می‌کنم. برای آنها یک دختر خیلی آرام، ساکت و بی‌آزار بودم؛ کسی که موافق با همه چیز است و هر اتفاقی که بیافتد سرش در کار خودش است. اصلاً خودم نبودم.

از وقتی خودم را شناختم، مدام دارم با این مسائل کلنجار می‌روم. یک‌عده از کوره در می‌روند یا چه می‌دانم، کارهای دیگر می‌کنند. یکی هم خسته می‌شود، ازدواج می‌کند و می‌گوید بابا ولش کن. یا مثلاً یکی خودکشی می‌کند. هرکسی یک کاری می‌کند، چون فشار خیلی زیاد است. این دوگانگی برای آدم خیلی سخت بود. تصمیم گرفتم که یک جوری با آن مبارزه کنم. تصمیم گرفتم همان‌طور که مسلمان‌ها می‌گویند، تقیه کنم. یعنی طبق آن شرایطی که هست، خودم را آن طور نشان بدهم ولی در باطن آن‌طور نباشم و کار خودم را بکنم و فعالیت خودم را داشته باشم.

تقیه کردن اما در زندگی سایه‌ی ۲۱ ساله نتوانست دوام چندانی بیاورد. در نهایت ایران را ترک می‌کند تا بتواند خودش باشد، آواز بخواند و مجبور نباشد که عشق و صدایش را خفه کند.

- من وقتی کارهایم را می‌کردم، یعنی وقتی آهنگ‌هایم را درست می‌کردم، برایم خیلی سخت بود. برایم مشکل به وجود می‌آمد. هر آهنگی که درست می‌کردم، نمی‌دانستم که می‌توانم بعدی‌ را هم درست کنم یا نه؟ از حیث نوعی که آنجا زندگی می‌کردم هم اذیت می‌شدم. اینکه مثلاً توی خیابان داری با دوست دخترت راه می‌روی، بعد مثلاً یک پسری به او گیر می‌دهد؛ یا مثلاً برادرت بخواهد برود خواستگاری دوست دخترت و از این جور چیزها که خب! خیلی آدم را اذیت می‌کند.

سایه پیش از همه به عنوان یک خواننده‌ی لزبین شناخته شده است. از او پرسیدم پررنگ‌تر بودن گرایش جنسی تو نسبت به هنر خوانندگی آیا یک انتخاب است.

- نه. این انتخاب خودم نبوده است. من اصراری بر این نداشتم. چون موسیقی یک بحث جداست و گرایش من یک بحث جدا. ولی این دو باهم خودشان را نشان داده‌‌اند و اتفاقاً در مصاحبه‌ی آخری که در شبکه‌ی channel D ترکیه داشتم، وقتی مرا معرفی می‌کند، نمی‌گوید خواننده‌ی لزبین ایرانی. می‌گوید خواننده‌ی ایرانی. این را خودم به او گفتم. برای اینکه خیلی‌ها این خرده را به من گرفتند که تو داری از لزبین بودن استفاده می‌کنی. من می‌گفتم نه مسئله اصلاً این نیست. یعنی موسیقی جدا از گرایش من است ولی خوب این دو به‌هم آمیخته است.

این آمیختگی ناشی از جنس زندگی و دغدغه‌های روزانه‌ی دختری است که می‌خواهد هراسی از واقعیت خود نداشته باشد. چه بسا ممکن است با توجه به فضای هم جنس‌گراستیز فرهنگی و اجتماعی در ایران، باعث شود که مخاطب‌های بسیاری را هم از دست دهد.

- از همان اول مشخص است که اعلام این گرایش یک ریسک است. چون وقتی می‌خواهی از جامعه‌ای بیرون بیایی و بگویی که من مثلاً لزبین هستم و حالا خواننده هم هستم، خیلی‌ها از همان اول می‌آیند کادری می‌گذارند و تو را می‌گذارند داخل آن کادر و دیگر تو را گوش نمی‌دهند. به نظر من مهم بود که چنین کاری انجام شود. حتی اگر من لزبین هم نبودم، راجع به LGBT می‌خواندم. همانطور که می‌خواهم راجع به اعدام‌ها بخوانم، ولی هنوز اعدام نشدم.

موضوع ترانه‌های سایه تا به امروز متوجه مسائل جامعه‌ی کوئیر ایرانی بوده است. از او پرسیدم آیا تصمیم دارد که به موضوعات دیگری هم بپردازد؟

- صد درصد. اتفاقاً من همین الان که دارم با تو صحبت می‌کنم، چهار تا تکست مختلف دارم. راجع به بچه‌ها، راجع به اعدام، راجع به مسائلی که داخل ایران است، راجع به خانم‌ها و یک تکست خیلی اسپشیال دارم که مخصوص و عاشقانه‌ است، اما طوری گفته می‌شود که مشخص نیست کسی که دارد حرف می‌زند دختر است یا پسر ولی دارد راجع به یک دختر صحبت می‌کند. منتظرم که از ترکیه خارج شوم و اینها را یکی یکی درست کنم و بگذارم که مردم گوش کنند.

عدم آشکارسازی درمیان زنان و مردان، دختران و پسران هم‌جنس‌گرا بی‌شک ناشی از نگاه همجنس‌گراستیزی است که فرهنگ و جامعه، حتی در میان کسانی که تمایلات همجنس‌گرایانه دارند، گسترش می‌دهند. هراس از رویارویی با جامعه‌ای که نمی‌خواهد تو را بپذیرد. از سایه پرسیدم که فکر می‌کند حضور آشکار او به‌عنوان یک خواننده‌ی زن لزبین چقدر می‌تواند کمکی باشد به دیگرانی که به هر دلیل نمی‌توانند گرایش جنسی‌شان را علنی کنند یا از آشکارسازی آن در هراس هستند.

- اگر خودم می‌دیدم که کسی در ایران بلند شده است و می‌گوید که من خواننده‌ام و شعری را که می‌خواند راجع به لزبین‌ها و حقوق زنان است، واقعاً حس می‌کردم که من هم می‌توانم بلند شوم و روی پای خودم بایستم. اگر او می‌تواند، من هم می‌توانم. چرا من نتوانم؟ وقتی یک چنین آدمی را می‌بینم، به خودم می‌گویم که امید زنده است و می‌توانم فردای خوبی داشته باشم. من این حس را می‌کردم. امیدوارم هرکسی که در ایران است و زیر فشار چنین شرایطی قرار دارد، این حس به او هم منتقل شود. واقعاً من از ته دلم دارم کار می‌کنم. برای مردم خودم دارم کار می‌کنم. چون واقعاً می‌دانم که چقدر زندگی در آن‌جا برای یک هم جنس‌گرا سخت است. چون خودم حس‌ و لمسش کرده‌ام.

حرف‌هایی که می‌زنم، حرف‌های دلم است. امیدوارم به دل‌شان بنشیند و به آنها امید دهد. من هیچ‌وقت در آهنگ‌هایم نگفتم، آه، ما چه کار کنیم؟ ما نمی‌توانیم. نه، اصلاً چنین چیزی نیست! من می‌خواهم به همه امید بدهم که بدانند که می‌توانند. هرکسی می‌تواند یک روز خوب داشته باشد. البته اگر بخواهد. خیلی مهم است که جامعه‌ی هنری و در کل کسانی که در مدیا فعال و سرشناس هستند، از این مسئله صحبت کنند. این‌طوری پیشرفت جامعه‌ی LGBT صدچندان می‌شود. چون ما به این احتیاج داریم، اینکه مردم چنین حرف‌هایی را بشنوند و به گوش‌شان آشنا شود و با آن کنار بیایند. خب همه، همه چیز را می‌دانند، فقط روی آن یک لایه کشیدند و کسی در مورد آن صحبت نمی‌کند. آقا! لایه‌ی اوزون سوراخ شد، بذاراین لایه را هم سوراخ کنیم.

یکی از دوستان همجنس‌گرای من بر دیوار صفحه‌ی فیس‌بوکش سئوالی را مطرح کرده بود. عین همان سئوال را از سایه پرسیدم: اگر روزی دوباره متولد شوی و بتوانی گرایش جنسی‌ات را خودت انتخاب کنی، آیا بازهم می‌خواستی یک همجنس‌گرا باشی؟

- راستش را بخواهید تا همین الان که ۲۱ سالم هست، پدرم درآمده به خاطر گرایش جنسی‌ام و تقریباً زندگی‌ام رو به نیستی رفته است، ولی من عاشق چیزی‌ام که هستم. اگر بازهم به دنیا بیایم، یک بار که سهل است، اگر صدبار دیگر هم شانس این را داشته باشم که به دنیا بیآیم، مطمئناً می‌دانم که لزبین به دنیا خواهم آمد.